HIV’in 35 yıllık küresel dolaşım haritası Lancet’te yayımlandı

Dünyanın en prestijli tıp dergilerinden The Lancet’te yayımlanan dev araştırmada HIV-1 virüsünün 1990’dan 2024'e uzanan 35 yıllık genetik yolculuğunu mercek altına alındı. Oxford Üniversitesi liderliğinde yürütülen çalışmanın uluslararası ekibinde Yakın Doğu Üniversitesi’nden Prof. Dr. Murat Sayan da yer aldı.

Dünyanın dört bir yanındaki araştırmacılar, 154 farklı ülkeden derlenen yaklaşık 1,4 milyon HIV-1 örneğini analiz etti. Oxford Üniversitesi liderliğinde yürütülen çalışma, HIV-1 alt tiplerinin ve melez formlarının dünya genelindeki dağılımının bugüne kadar yapılan en kapsamlı ve güncel haritasını ortaya koydu. Araştırma ekibinde, dünyanın en iyi ilk 500 üniversitesi arasında yer alan Yakın Doğu Üniversitesi’nden Prof. Dr. Murat Sayan da yer aldı.

Dünyadaki HIV Vakalarının Yarısı Aynı Varyanttan!

Bulgular, küresel HIV-1 enfeksiyonlarının neredeyse yarısına denk gelen %48,7’sinin tek başına C alt tipi genetik varyanttan kaynaklandığını ortaya koydu. Bu oranı sırasıyla A alt tipi (%11,5), B alt tipi (%10,3) ve benzersiz melez formlar (%5,3) izliyor.

C alt tipi, Güney Afrika, Etiyopya ve Güney Asya’da egemenken, Kuzey ve Latin Amerika ile Batı Avrupa’da B alt tipi öne çıkıyor. Güneydoğu Asya ve Doğu Asya’da ise melez varyantlar baskın tip olarak saptandı.

Her Bölgede Farklı Bir Virüs: Avrupa ve Asya’da Alarm Sinyalleri

2000-2024 yılları arasında küresel HIV-1 varyant dağılımı genel olarak istikrarlı kalmış olsa da bazı bölgeler için dikkat çekici değişimler göze çarpıyor. Batı ve Orta Avrupa’da melez HIV türlerinin payı belirgin biçimde arttı. Bu eğilim kısmen Batı Afrika ve Doğu Avrupa'dan gelen göç dalgalarıyla ilişkilendiriliyor.

Doğu Asya’da ise CRF07_BC türünde neredeyse üç katına varan bir artış gözlemlendi. Orta Afrika, tüm bölgeler arasında en yüksek HIV-1 genetik çeşitliliğini sergiliyor. Uzmanlar bu değişimlerin virüsün biyolojik özelliklerinin yanı sıra sosyal, siyasi ve ekonomik dinamikleri de yansıtabileceğini vurguluyor.

Aşı Geliştirme Çalışmalarını Zorlaştırıyor!

HIV’in genetik çeşitliliği, etkili bir aşı geliştirmenin önündeki en büyük engellerden biri olmaya devam ediyor. Araştırmacılar, influenza virüsünün tek bir bireydeki çeşitliliğinin bile HIV’in tek bir yıl içindeki küresel çeşitliliğiyle kıyaslanabilir olduğunu hatırlatıyor; bu durum aşı geliştirmenin ne denli zorlu olduğunu gözler önüne seriyor.

Bu araştırma, hangi bölgede hangi varyantın baskın olduğunu somut verilerle ortaya koyarak aşı tasarımcılarına güçlü bir yol haritası sunuyor. Araştırmacılar ayrıca değişen varyant dağılımlarının tanı ve viral yük testlerini de zorlaştırabileceği uyarısında bulunuyor.

Küresel Gözetim Ağı Kuruldu

Çalışmanın en önemli çıktılarından biri, HIV’in sürekli ve etkin biçimde izlenmesi amacıyla hayata geçirilen ‘Küresel HIV Moleküler Epidemiyoloji İşbirliği’ ağının kurulması oldu. Daha önce ‘WHO-UNAIDS HIV İzolasyon ve Karakterizasyon Ağı’ adıyla faaliyet gösteren bu uluslararası platform, HIV-1 varyant dağılımını güncel tutmayı ve küresel sağlık politikalarına bilimsel veri sağlamayı hedefliyor.

Prof. Dr. Murat Sayan: “Araştırma, HIV’in dünya genelindeki genetik haritasını ortaya koyarak bilim dünyasına önemli bir referans kaynağı sunuyor.”

Yakın Doğu Üniversitesi araştırmacılarından Prof. Dr. Murat Sayan, çalışmanın uluslararası araştırma ekibinde yer alan isimlerden. Prof. Dr. Sayan, ‘Küresel HIV Moleküler Epidemiyoloji İşbirliği’ ağının aktif üyeleri arasında da bulunuyor. HIV-1’in genetik çeşitliliğinin ve bölgesel dağılımındaki değişimlerin düzenli olarak takip edilmesinin büyük önem taşıdığını vurgulayan Prof. Dr. Sayan, “HIV’in genetik yapısı sürekli değişiyor. Bu nedenle küresel ölçekte yürütülen moleküler epidemiyolojik izleme çalışmaları, hem tanı yöntemlerinin güncellenmesi hem de gelecekte geliştirilecek aşı ve tedavi stratejilerinin doğru planlanması açısından kritik bir role sahip. Bu araştırma, HIV’in dünya genelindeki genetik haritasını ortaya koyarak bilim dünyasına önemli bir referans kaynağı sunuyor” ifadelerini kullandı.